Żywność funkcjonalna zawiera składniki pozytywnie wpływające na zdrowie.
Kluczowe substancje mogą występować w żywności naturalnie lub być do niej celowo dodawane.
Skąd wzięła się żywność funkcjonalna?
Pierwotna koncepcja żywności funkcjonalnej pochodzi z Japonii, gdzie w latach 80. XX wieku produkty naturalnie zawierające korzystne dla zdrowia składniki lub wzbogacone o nie, określano jako FOSHU (food for specified health uses). W Polsce i Europie obecnie nie istnieje jednoznaczna definicja ani jasno określone kryteria dotyczące żywności funkcjonalnej. Wiele przepisów i regulacji dotyczących oznakowania żywności oraz oświadczeń żywieniowych i zdrowotnych jest jednak ściśle powiązanych z żywnością funkcjonalną i podlega przepisom rozporządzenia (WE) 1924/2006.
Jak wygląda żywność funkcjonalna dzisiaj?
Zgodnie z badaniami żywność funkcjonalna wykazuje pewne właściwości prozdrowotne i zdolność do zmniejszania ryzyka rozwoju niektórych chorób przewlekłych, wykraczając poza tradycyjne składniki odżywcze, które zawiera – oznacza to, że oprócz funkcji odżywczej produkty te zawierają również substancje zapewniające dodatkowe korzyści zdrowotne. Produkty te nadal jednak należą do zwykłej, konwencjonalnej diety, są przeznaczone do codziennego spożycia i nie są lekami ani suplementami diety w formie tabletek lub proszku.
Korzystne dla zdrowia substancje mogą występować w żywności naturalnie, jednak aby dana substancja była obecna w odpowiedniej ilości, w niektórych przypadkach konieczna jest tzw. fortifikacja, czyli wzbogacanie. Domeną tych produktów jest wzbogacenie diety w składniki wspierające funkcjonowanie układu odpornościowego, prawidłowy skład mikrobiomu jelitowego oraz związki o działaniu antyoksydacyjnym i bioaktywnym, które mogą wspierać profilaktykę chorób sercowo‑naczyniowych i innych chorób przewlekłych.
Jakie składniki odpowiadają za pozytywne właściwości żywności funkcjonalnej?
Jak już wspomniano powyżej, żywność funkcjonalna nie ma obecnie oficjalnej definicji, a zatem nie istnieje również ściśle określona lista składników o pozytywnym wpływie na zdrowie. W tym artykule przedstawiono więc wykaz substancji o dobroczynnym działaniu dla organizmu, które typowo występują w codziennej diecie Europy Środkowej i mają potwierdzenie w literaturze fachowej.
1. Probiotyki
Probiotyki to żywe mikroorganizmy zasiedlające różne obszary organizmu człowieka, jednak w tym przypadku największą uwagę poświęca się mikrobiomowi jelitowemu. Badania potwierdzają, że skład bakteryjnej flory jelitowej ma kluczowe znaczenie nie tylko dla funkcji trawienia i wydalania, ale także dla działania układu odpornościowego oraz dobrego samopoczucia psychicznego. W pewnym stopniu mikrobiom jelitowy może również determinować skuteczność odchudzania.
2. Prebiotyki
Prebiotyki różnią się od probiotyków tym, że nie są żywymi organizmami, lecz niestrawnymi składnikami żywności, którymi żywią się te mikroorganizmy, dzięki czemu mogą lepiej się rozwijać. Najczęściej mają postać oligo- lub polisacharydów.
3. Synbiotyki
Pojęcie synbiotyki oznacza połączenie dwóch powyższych składników, czyli probiotyków i prebiotyków. Okazuje się, że ich połączenie daje lepszy efekt niż podawanie tych składników osobno.
4. Witaminy i składniki mineralne
Witaminy i składniki mineralne są często niedocenianym, ale niezbędnym elementem diety. Wiele z nich wykazuje działanie antyoksydacyjne, ale przede wszystkim są potrzebne do syntezy różnych substancji ważnych dla metabolizmu, a nawet struktur ciała (np. kolagen i witamina C). Ponadto często są kluczowe dla przebiegu reakcji w organizmie, np. w przypadku łańcucha energetycznego.
Obróbka cieplna, niewłaściwe przechowywanie żywności oraz nadmierne spożycie wysoko przetworzonych produktów kosztem produktów nieprzetworzonych mogą prowadzić do znacznego obniżenia naturalnej zawartości witamin i składników mineralnych w diecie. Problemem mogą być także różnego rodzaju diety oraz nietolerancje czy alergie pokarmowe. Na przykład weganie mogą cierpieć na niedobór witaminy B12, która występuje w produktach pochodzenia zwierzęcego, a osoby z alergią na białko mleka krowiego mogą nie spożywać wystarczającej ilości witaminy D i wapnia, których głównym źródłem jest mleko i jego przetwory. Chociaż podstawową zasadą jest spożywanie urozmaiconej diety bogatej w owoce, warzywa i produkty pełnoziarniste, w niektórych przypadkach warto sięgnąć po wzbogaconą żywność funkcjonalną lub suplementy diety.
5. Antyoksydanty i inne związki bioaktywne
Reaktywne formy tlenu stały się synonimem czegoś negatywnego – prawda jest jednak taka, że w organizmie są potrzebne do funkcjonowania układu odpornościowego czy syntezy kwasów żółciowych. Problem pojawia się jednak, gdy jest ich zbyt dużo, dlatego organizm posiada tzw. system antyoksydacyjny, którego zadaniem jest przywrócenie równowagi. Chociaż główną rolę w tym procesie odgrywają endogenne systemy antyoksydacyjne organizmu, warto wspierać te procesy poprzez spożycie antyoksydantów i innych korzystnych dla zdrowia substancji z diety.
Istnieje wiele substancji o działaniu antyoksydacyjnym, np. witamina E, witamina C, polifenole w tym katechiny z zielonej herbaty, karotenoidy, kurkumina i wiele innych.
6. Kwasy tłuszczowe
Chociaż większość kwasów tłuszczowych organizm człowieka potrafi syntetyzować samodzielnie, istnieje kilka wyjątków – należą do nich kwasy tłuszczowe omega‑6 i omega‑3, z których powstają kolejne ważne kwasy tłuszczowe. W diecie trudno jest osiągnąć odpowiedni poziom spożycia zwłaszcza kwasów tłuszczowych omega‑3, ponieważ ich naprawdę dobrym źródłem są tłuste ryby morskie, które nie cieszą się w Polsce dużą popularnością. Jeśli więc nie jesteś miłośnikiem ryb, warto rozważyć ich uzupełnienie w postaci wzbogaconej żywności lub suplementów diety.
7. Beta‑glukany
Ostatnim wymienionym składnikiem o pozytywnym wpływie na zdrowie są beta‑glukany. Znajdziesz je głównie w owsie, otrębach owsianych, jęczmieniu lub otrębach jęczmiennych. Ich korzystne działanie zostało potwierdzone zwłaszcza w przypadku utrzymania prawidłowego poziomu cholesterolu we krwi, jednak obowiązują tu pewne zasady. Korzystny efekt uzyskuje się przy spożyciu 3 g beta‑glukanów dziennie z owsa, otrębów owsianych, jęczmienia, otrębów jęczmiennych lub ich mieszanek.
Jakie są przykłady konkretnych produktów?
1. Produkty z naturalną zawartością składników funkcjonalnych
owoce i warzywa: zawierają liczne witaminy, składniki mineralne, antyoksydanty i inne biologicznie aktywne substancje
owies, jęczmień: zawierają beta‑glukany, które przyczyniają się do utrzymania prawidłowego poziomu cholesterolu we krwi
czosnek: zawiera związki siarki i substancje o właściwościach antyoksydacyjnych, które mogą wspierać funkcjonowanie układu odpornościowego oraz ochronę przed wolnymi rodnikami
produkty pełnoziarniste i rośliny strączkowe: zawierają błonnik, który wspiera prawidłowe funkcjonowanie układu trawiennego, a niektóre jego składniki służą także jako pożywka dla bakterii jelitowych (czyli prebiotyki)
2. Produkty wzbogacane
Typowymi przykładami mogą być np.:
sól jodowana
napoje roślinne wzbogacane w witaminę D i wapń
płatki śniadaniowe wzbogacane w żelazo
fermentowane produkty mleczne
Przy fermentowanych produktach mlecznych warto się na chwilę zatrzymać – być może spodziewałbyś się ich raczej w pierwszej grupie produktów, zawierających składniki funkcjonalne naturalnie. Z technologicznego punktu widzenia surowe mleko nie zawiera naturalnie probiotycznych mikroorganizmów – są one dodawane w postaci kultur bakteryjnych podczas procesu fermentacji. Z tego powodu są one wymienione tutaj.
Najważniejsze wnioski
Żywność funkcjonalna jest źródłem określonych składników, które pozytywnie wpływają na zdrowie człowieka. Mogą one występować w produktach naturalnie lub być do nich dodawane. Chociaż podstawą powinna być zawsze urozmaicona i zbilansowana dieta oparta na produktach pełnowartościowych, włączenie do jadłospisu produktów wzbogacanych może być w niektórych przypadkach korzystne, zwłaszcza jeśli z jakiegoś powodu konieczne jest wykluczenie określonej grupy produktów będącej naturalnym źródłem danej substancji.
