- Bakterie w ciele człowieka występują w liczbie co najmniej takiej samej jak komórki organizmu.
- Mikrobiom jamy ustnej wpływa nie tylko na zdrowie jamy ustnej, ale także na serce i naczynia krwionośne.
Czym jest mikrobiom jamy ustnej i jak wpływa na zdrowie?
Prawdopodobnie słyszałeś już o mikrobiomie jelitowym i jego niebagatelnym wpływie na zdrowie – jednak jelita nie są jedynym miejscem, gdzie na/ciele człowieka występują różne szczepy ważnych bakterii, które komunikują się ze sobą na wielu poziomach. Można je znaleźć np. na skórze, w nosie, w okolicach intymnych lub w ustach. Razem ten mikrobiom tworzy złożony „organ”, który wspiera nie tylko zdrowie, ale także ogólne samopoczucie, a liczba bakterii jest co najmniej taka sama, a nawet wyższa niż liczba komórek ciała.
Szczególnie jama ustna należy do najgęściej zasiedlonych bakteriami części ciała człowieka. Można w niej znaleźć kilka współpracujących biotopów bakteryjnych, ponieważ niektóre szczepy bakterii dobrze rozwijają się np. w okolicach dziąseł, języka czy błony śluzowej policzków, podczas gdy inne na powierzchni zębów lub podniebieniu miękkim i twardym. Na kształtowanie mikrobiomu jamy ustnej wpływ ma już wczesne dzieciństwo, przy czym dzieci urodzone drogą naturalną i następnie karmione piersią mają znacznie większą różnorodność bakteryjną w jamie ustnej niż dzieci urodzone przez cesarskie cięcie lub karmione mlekiem modyfikowanym. Kompleksowy mikrobiom kształtuje się około 3. roku życia, a wraz z wiekiem jego różnorodność nadal się zwiększa. Znaczące zmiany w mikrobiomie jamy ustnej zachodzą np. także podczas wymiany zębów mlecznych na stałe.
Mikrobiom jamy ustnej jest ważnym składnikiem układu odpornościowego, który działa prewencyjnie nie tylko przeciwko rozwojowi próchnicy czy paradontozy, ale także np. przeciwko zmianom, stanom zapalnym i infekcjom w jamie ustnej lub nieprzyjemnemu zapachowi z ust. Jego wpływ jednak na tym się nie kończy – wiele badań wskazuje na związek między zaburzeniem równowagi mikrobiomu jamy ustnej a rozwojem chorób sercowo‑naczyniowych.
Co może mieć negatywny wpływ na mikrobiom jamy ustnej?
- Odżywianie: na mikrobiom jamy ustnej mogą negatywnie wpływać produkty o wysokiej zawartości cukrów prostych lub także gazowane napoje słodzone (szczególnie te z zawartością kwasów), które po spożyciu mogą obniżać pH w jamie ustnej. Niektóre badania porównują dietę z okresu neolitu z dietą po rewolucji przemysłowej, która wprowadziła więcej zbóż, roślin strączkowych, nabiału i olejów roślinnych. Część autorów wiąże te zmiany z częstszym występowaniem chorób jamy ustnej. Wnioski te należy jednak traktować ostrożnie ze względu na ograniczoną liczbę wiarygodnych danych historycznych. Zdecydowanie nie jest więc wskazane eliminowanie wyżej wymienionych grup produktów z diety, które przy optymalnym spożyciu mają udowodniony korzystny wpływ na ogólne zdrowie (może z wyjątkiem produktów o wysokiej zawartości cukrów prostych oraz gazowanych napojów słodzonych).
- Palenie: istnieje wiele mechanizmów, przez które palenie wpływa na mikrobiom jamy ustnej – niektóre składniki dymu papierosowego mogą bezpośrednio zabijać korzystne bakterie, wpływać na zmianę pH śliny, tworzyć w ustach warunki beztlenowe, w których niektóre bakterie nie mogą przetrwać, a także osłabiać odpowiedź immunologiczną w jamie ustnej. Prawdopodobnie palenie wspiera także wzrost bakterii patogennych, zaburzając równowagę mikrobiomu.
- Spożycie alkoholu: nadmierne spożycie alkoholu może wpływać na stan błon śluzowych jamy ustnej i skład śliny. Może być także zaburzona odpowiedź immunologiczna w jamie ustnej lub zdrowie zębów. Po spożyciu alkoholu obserwowano również znaczące zmiany w składzie mikrobiomu jamy ustnej.
- Zła higiena jamy ustnej: zła higiena jamy ustnej sprzyja gromadzeniu się płytki nazębnej, co wspiera wzrost bakterii patogennych i prowadzi do zaburzenia równowagi mikrobiomu jamy ustnej.
- Niektóre choroby: cukrzyca, choroby neurologiczne, sercowo‑naczyniowe, trawienne lub autoimmunologiczne mogą przyczyniać się do zmiany pH w ustach lub zaburzonej odpowiedzi immunologicznej, co zaburza mikrobiom jamy ustnej.
- Niektóre leki: podobna sytuacja jak w przypadku niektórych chorób dotyczy także leków – zwłaszcza antybiotyków lub leków immunosupresyjnych.
Co może mieć pozytywny wpływ na mikrobiom jamy ustnej?
Mikroby w jamie ustnej są odżywiane substancjami zawartymi w ślinie lub płynie dziąsłowym. Ślina zawiera także składniki antybakteryjne, które pomagają utrzymać mikrobiom jamy ustnej w równowadze. Ślina wraz z innymi składnikami tworzy tzw. pelikulę, która reguluje przyleganie bakterii do powierzchni jamy ustnej lub częściowo chroni zęby przed działaniem kwasów.
Jak wspierać mikrobiom jamy ustnej dietą?
Odżywianie odgrywa znaczącą rolę w równowadze mikrobiomu – wpływa bowiem na skład śliny, a przy nieodpowiedniej diecie może np. dochodzić do nadmiernej produkcji kwasów powodujących próchnicę. Wpływ może mieć także stopień spożycia niektórych składników, takich jak azotany. W badaniach zaobserwowano, że te zmiany mogą nawet wpływać na poziom tlenku azotu i regulację ciśnienia krwi. Może być także zmieniona odpowiedź immunologiczna w jamie ustnej. Jednak badania w tym zakresie są nadal na wczesnym etapie, ponieważ jest to bardzo złożony temat.
Z badania z 2024 roku wynika, że odżywianie według modelu śródziemnomorskiego może pozytywnie wpływać na mikrobiom jamy ustnej i zmniejszać występowanie chorób jamy ustnej. Pozytywny wpływ zaobserwowano zwłaszcza w przypadku produktów o wysokiej zawartości błonnika, napojów zawierających polifenole (kawa, czarna i zielona herbata). Autorzy jednak podkreślają potrzebę dalszych badań, ponieważ wiele mechanizmów pozostaje niezrozumianych, a dodatkowo wpływ mają także inne czynniki, takie jak styl życia, aktywność fizyczna itp.
Znaczenie odpowiedniego spożycia błonnika potwierdzają także inne badania, podobnie jak spożycie minimalnie przetworzonych produktów i pełnoziarnistych zbóż zamiast produktów z białej mąki. Prawdopodobnie doniosłą rolę odgrywa także odpowiednie nawodnienie, które wspiera prawidłową produkcję śliny. Potencjalnie pozytywne efekty obserwuje się także w przypadku wspomnianych już azotanów, których źródłem są głównie warzywa korzeniowe i liściaste.
Wydaje się również, że zaburzenia zdrowia jamy ustnej mogą być wspierane przez niedobór niektórych mikroskładników, takich jak witaminy z grupy B (zwłaszcza B12), witamina C, E lub K. W przypadku witamin A i D potrzebne są dalsze badania.
Jak wspierać mikrobiom jamy ustnej suplementami?
Na rynku dostępne są już suplementy diety wspierające mikrobiom jamy ustnej. W skrócie powinny zawierać wymienione poniżej szczepy probiotyczne, zwłaszcza Streptococcus (salivarius, ratus lub thermophilus) oraz Lactobacillus (Lactiplantibacillus plantarum, Lacticaseibacillus paracasei, Limosilactobacillus reuteri). Z innych substancji korzystne mogą być także prebiotyki, takie jak np. ksylitol, arginina lub mocznik.
Suplementy wspierające mikrobiom jamy ustnej działają głównie na trzech mechanizmach:
- interakcja konkurencyjna bakterii, polegająca na rywalizacji o źródła pożywienia/przetrwanie
- produkcja związków przeciwdrobnoustrojowych lub hamujących (inhibicja = spowolnienie, zahamowanie procesów)
- modulacja odpowiedzi immunologicznej
Pozytywny wpływ na mikrobiom jamy ustnej mają zwłaszcza następujące składniki:
1. Probiotyki
Żywe organizmy bakteryjne, które są bezpośrednią częścią mikrobiomu. W przypadku mikrobiomu jamy ustnej są to głównie rodzaje:
- Streptococcus: salivarius, ratus lub thermophilus
- Lactobacillus: Lactiplantibacillus plantarum, Lacticaseibacillus paracasei, Limosilactobacillus reuteri
- Bifidobacterium: breve, lactis
- Bacillus coagulans
2. Prebiotyki
Są to substancje, które są dalej wykorzystywane przez mikroorganizmy (probiotyki) i mają pozytywny wpływ na zdrowie. W kontekście jamy ustnej prebiotyki nie są jeszcze dobrze zbadane, ponieważ ważne jest, aby wspierały wzrost korzystnych bakterii, ale nie patogennych. W badaniach obiecujące wyniki mają np. ksylitol, arginina lub mocznik.
3. Postbiotyki
Są najnowszym i intensywnie badanym obszarem w dziedzinie zasiedlenia mikrobiologicznego i jego wpływu na zdrowie. Są to metabolity żywych organizmów lub ich części (ściana komórkowa, cytoplazma itp.). Niektóre badania potwierdziły np., że postbiotyki mogą hamować wzrost bakterii patogennych, nawet bez obecności żywych „dobrych” bakterii, co mogłoby znacznie ułatwić np. przechowywanie. Przykładami postbiotyków są:
- nadtlenek wodoru
- bakteriocyny rodzaju Streptococcus (produkty bakterii, które mogą niszczyć inne bakterie)
Skuteczność tych probiotyków nadal wiąże się z wieloma wyzwaniami, zwłaszcza w zakresie przygotowania produktu w taki sposób, aby nie doszło do obumierania żywych mikroorganizmów. Kilka badań zajmujących się tym problemem niestety wykazało, że liczba żywotnych komórek w produkcie końcowym nie jest w niektórych przypadkach wystarczająca, dlatego także w tym obszarze potrzebne są dalsze badania.
Jakie wnioski możemy wyciągnąć?
Zasiedlenie mikrobiologiczne ciała człowieka przekłada się na ogólne zdrowie, a jama ustna nie jest tu wyjątkiem. Na skład i równowagę mikrobiomu wpływ mają przede wszystkim odżywianie, palenie, spożycie alkoholu, zła higiena jamy ustnej oraz niektóre choroby lub leki.
Badania w tym zakresie są na razie ograniczone, jednak wydaje się, że korzystne dla mikrobiomu jamy ustnej są minimalnie przetworzone produkty oraz odpowiednia ilość błonnika, którego składniki mogą być metabolizowane przez bakterie. Na rynku dostępne są także niektóre suplementy diety wspierające mikrobiom jamy ustnej, jednak obecnie także te preparaty wciąż wymagają dalszych badań i udoskonaleń technologicznych.
